logo logo

Historia

Skład Senatu

  • Początki Senatu
  • Senat Rzeczypospolitej Obojga Narodów
  • Senat 1807-1831
  • Senat II RP

Początki Senatu 

Król Aleksander w sejmie, 1506 r. (ze zbiorów dokumentów pergaminowych AGAD)W skład rady królewskiej wchodzili możnowładcy z terenów Królestwa Polskiego, dzięki czemu władca miał kontakt z najbardziej wpływowymi osobistościami i kontrolę nad tym, co się dzieje w całym kraju. Byli to najwyżsi dostojnicy państwa, a zarazem najbliżsi współpracownicy króla - kanclerz, podkanclerzy, marszałek dworu i podskarbi, dygnitarze ziemscy - wojewodowie i kasztelanowie, a także najwyżsi duchowni katoliccy - arcybiskup gnieźnieński i lwowski oraz wszyscy biskupi. O tym, kto był zapraszany na spotkania rady, decydował sam król. Mógł wyłączyć z obrad jakiegoś dostojnika, albo zaproponować uczestnictwo innej osobie. W tych bowiem czasach skład rady królewskiej nie był jeszcze stały.

W momencie, kiedy rada weszła w skład senatu, na takie niejasności nie można już było sobie pozwolić. Ustalono (ostatecznie za panowania Zygmunta Starego), kto ma zasiadać w senacie, określając także hierarchię poszczególnych jego członków. I tak senatorami byli - arcybiskupi, biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i urzędnicy centralni. Na czele hierarchii stał prymas - arcybiskup gnieźnieński, zaś najbardziej liczącym się senatorem świeckim był kasztelan krakowski. Członków senatu mianował król. Wszyscy pełnili swoje funkcje dożywotnio. Z czasem, kiedy terytorium Królestwa Polskiego powiększało się o przyłączane ziemie, senat rozszerzał się o urzędników z nowych województw. Przed rokiem 1569 izbę wyższą tworzyło około 90 osób.

Senat Rzeczypospolitej Obojga Narodów

obojga narodow 4Bycie senatorem w Rzeczypospolitej Obojga Narodów wiązało się ze sprawowanym przez daną osobę urzędem, który otrzymywała od króla. Do senatu wchodzili tylko najważniejsi dostojnicy państwowi: z poszczególnych ziem - wojewodowie i kasztelanowie oraz dostojnicy służący przy królu - kanclerz, podkanclerzy, podskarbi (od XVIII w. również podskarbi nadworny), marszałek nadworny i marszałek wielki. Tych ostatnich zwano także ministrami, choć nie tworzyli oni jeszcze rządu, jaki znamy dzisiaj. Zarówno Polska, jak i Litwa miały swoich ministrów. W stosunku do senatu z początku jego istnienia, skład prawie się podwoił. Był więc i kanclerz wielki koronny, i litewski itd. W senacie można było spotkać jeszcze parę osobistości, których obecnie nie ma w parlamencie. Byli to senatorowie duchowni (do 1790 r. tylko katoliccy): arcybiskup gnieźnieński - noszący tytuł prymasa, arcybiskup lwowski oraz wszyscy biskupi z terenu państwa. Ciekawe jest natomiast, że najważniejsi dowódcy wojskowi - hetmani (do drugiej połowy XVIII w.) - nie mieli swoich miejsc w izbie wyższej. Stało się tak, dlatego że skład senatu został już zamknięty zanim zdobyli oni tak duże znaczenie w polityce. Król jednak zawsze znalazł sposób, by temu zaradzić. Osobie będącej hetmanem przydzielał dodatkowo jakiś inny tytuł, tak by np. jako wojewoda mogła znaleźć się w senacie.

Senat 1807-1831

XIXwSenat w Księstwie Warszawskim składał się pierwotnie z 18 senatorów. Byli to mianowani dożywotnio przez władcę wojewodowie, kasztelani i biskupi. Z każdej grupy książę mianował sześć osób. Po wygraniu przez Napoleona w 1809 roku wojny z Austrią i udanych działaniach wojsk polskich, przyłączono do Księstwa Warszawskiego ziemie trzeciego zaboru austriackiego z Krakowem, Sandomierzem i Lublinem. Terytorium niedawno utworzonego państwa powiększyło się. Zwiększono także liczbę senatorów do 30, po dziesięciu wojewodów, kasztelanów i biskupów. 
W Królestwie Polskim Senat mógł liczyć nie więcej niż wynosiła połowa liczby posłów członków izby poselskiej. Otrzymywali oni tę godność dożywotnio. Senatorami mogli zostać książęta krwi cesarsko-królewskiej, biskupi, wojewodowie i kasztelanowie. Ponadto, by zostać senatorem trzeba było mieć skończone 35 lat, posiadać własność gruntową i płacić roczny podatek w określonej wysokości. Pierwszy skład senatu został zatwierdzony w 1817 roku. W skład senatu Królestwa Polskiego weszło 18 senatorów z czasów Księstwa Warszawskiego. W czasie powstania listopadowego usunięto z senatu książąt rosyjskich i senatorów, którzy nie chcieli podpisać detronizacji cara Mikołaja I.

Senat II RP

senatIIRPNa początku II Rzeczpospolitej, gdy debatowano nad słusznością powstania senatu, sprawa wyboru senatorów budziła kontrowersje. Zgodnie z tradycją, w senacie zasiadali ludzie zasłużeni dla ojczyzny oraz, z urzędu,wysocy przedstawiciele Kościoła katolickiego. Ostatecznie wygrała idea demokratycznego państwa, gdzie przedstawiciele narodu są wybierani. Wobec sprzeciwu części polityków, by przedstawiciele tylko jednego Kościoła - z racji sprawowania swojej funkcji - znaleźli się wśród senatorów, episkopat oświadczył, że wycofuje biskupów katolickich z senatu. W konsekwencji tego zrezygnowano z automatycznego umieszczania przedstawicieli innych Kościołów w tej izbie. 

Wśród senatorów byli jednak duchowni i przedstawiciele innych religii, wybierani w wyborach powszechnych. 
Według Konstytucji marcowej z 1921 roku senatorów było 111 i wszyscy pochodzili z wyborów powszechnych. Konstytucja kwietniowa z 1935 roku ograniczyła liczbę senatorów do 96. Zmieniono sposób wyboru: dwie trzecie członków senatu wybierano w powszechnych wyborach, a jedną trzecią mianował prezydent.