Pierwsze wolne wybory
Zniesiony w 1946 r. w następstwie sfałszowanego referendum ludowego Senat został przywrócony w wyniku porozumień Okrągłego Stołu. Podczas trwających od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. negocjacji ustalono, że:
- wybory do Izby wyższej, składającej się ze 100 senatorów, będą wolne i zostaną przeprowadzone według ordynacji większościowej (podczas gdy w wyborach do Sejmu, liczącego 460 posłów, tylko 161 mandatów było wolnych, a 299 zarezerwowano dla rządzącej koalicji);
- z każdego spośród istniejących wówczas 49 województw zostanie wybranych po dwóch senatorów, z wyjątkiem województw mazowieckiego i katowickiego, którym przyznano po trzy mandaty.
Dotyczące utworzenia Senatu ustalenia zawarto w dokumencie z 5 kwietnia 1989 r. „Stanowisko w sprawie reform politycznych”. Zapisano w nim m.in.:
„Istotnym umocnieniem władzy ustawodawczej będzie nowa instytucja Senatu. […] Senat wybrany suwerenną wolą narodu będzie sprawował istotną kontrolę w szczególności w zakresie praw człowieka i praworządności oraz życia społeczno-gospodarczego”.
Stosownie do ustaleń 7 kwietnia Sejm dokonał nowelizacji konstytucji z 1952 r.
Kandydaci na senatorów Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” zostali wyłonieni w kwietniu 1989 r. Ponieważ niejednokrotnie byli słabo rozpoznawalni, wielu z nich wzięło udział w sesji fotograficznej z Lechem Wałęsą. Zdjęcia umieszczono na plakatach wyborczych.
Pierwsze po II wojnie światowej całkowicie wolne nie tylko w Polsce, ale w całym bloku komunistycznym wybory do Senatu RP odbyły się 4 czerwca 1989 roku (w niektórych okręgach 18 czerwca zorganizowano drugą turę głosowania). Kandydaci „Solidarności” zdobyli w nich 99 ze 100 mandatów. Pierwsze posiedzenie odrodzonej Izby wyższej odbyło się 4 lipca tego samego roku.
Miejsce obrad
Odrodzony w 1989 r. Senat od początku obradował w Warszawie przy ul. Wiejskiej. Ponieważ w sejmowym kompleksie znajdowała się jedna sala obrad plenarnych, obie izby pracowały w niej na zmianę. Potem senatorowie przenieśli się do Sali Kolumnowej.
Dopiero w maju 1991 r. Senat uzyskał własne miejsce obrad. Powstało w wyniku połączenia i przebudowy trzech sal konferencyjnych na pierwszym piętrze kompleksu parlamentarnego, w części już wcześniej przekazanej na potrzeby Izby wyższej.
Przekazanie insygniów władzy państwowej
Senatowi I kadencji przypadła szczególna rola jedynego w pełni suwerennego organu władzy odradzającej się po latach komunizmu Rzeczypospolitej. Dlatego też to marszałek Senatu Andrzej Stelmachowski kierował rozmowami z władzami polskimi na wychodźstwie. Celem było doprowadzenie do zakończenia ich działalności i do przekazania insygniów władzy państwowej. Ceremonia odbyła się 22 grudnia 1990 r. na Zamku Królewskim w Warszawie. Uczestniczyli w niej ostatni prezydent RP na wychodźstwie Ryszard Kaczorowski i pierwszy wybrany w wolnych powszechnych wyborach prezydent RP Lech Wałęsa. Funkcję gospodarza uroczystości pełnił marszałek Senatu.
Kompetencje Senatu
Nowe zapisy, które zostały wprowadzone w konstytucji po zakończeniu rozmów Okrągłego Stołu, a które dotyczyły Senatu, nie odpowiadały w pełni faktycznym uzgodnieniom. Stąd kompetencje Izby wyższej były skromne w porównaniu do kompetencji Sejmu.
- Senat otrzymał prawo inicjatywy ustawodawczej.
- Każda uchwalona przez Sejm ustawa była przekazywana do rozpatrzenia Senatowi, który mógł ją przyjąć bez zmian, w całości odrzucić bądź zaproponować do niej poprawki. Izba niższa była władna poprawki odrzucić.
- Senat wyrażał opinię o projekcie ustawy budżetowej, a swoje stanowisko przekazywał Sejmowi.
- Izba wyższa miała prawo współdecydowania o zmianie konstytucji i wyrażania zgody na ratyfikację niektórych umów międzynarodowych.
- Senat wyrażał zgodę na dokonaną przez Sejm obsadę niektórych organów państwowych.
- Senat nie uczestniczył w powoływaniu rządu ani nie posiadał wyraźnych uprawnień do jego kontroli.
Ustawa przyjęta 17 października 1992 r. nieco wzmocniła pozycję ustrojową Senatu. Stanowiła, że Sejm i Senat są organami państwa w zakresie władzy ustawodawczej. Ponadto:
- Senat otrzymał prawo wyrażania zgody na zarządzenie referendum przez prezydenta;
- utracił natomiast prawo opiniowania ustawy budżetowej.
Obowiązująca dotąd ustawa zasadnicza nie wprowadziła istotnych zmian do kompetencji Senatu. Nadal są one odmienne i węższe w stosunku do kompetencji Sejmu. Ważna modyfikacja dotyczyła m.in. prac nad rządową ustawą budżetową, do której wedle Konstytucji Izba wyższa ma prawo wprowadzać poprawki.
Okręgi wyborcze
Od 1989 r. senatorów wybierano w okręgach wyborczych, których obszar pokrywał się z powierzchnią ówczesnych województw. W większości okręgów, poza mazowieckim i katowickim, wyłaniano po dwóch członków Izby wyższej.
W 2001 r. zmieniono ordynację wyborczą do Senatu. Okręgi wyborcze obejmowały obszar województw, których liczba zmieniła się w 1999 r., lub ich część. W każdym okręgu, stosownie do liczby mieszkańców, było wybieranych od dwóch do czterech senatorów.
W 2011 r. zostały wprowadzone w wyborach do Senatu jednomandatowe okręgi wyborcze. Każdy komitet wyborczy może zgłosić tylko jednego kandydata w danym okręgu. Mandat senatora uzyskuje kandydat, który otrzymał największą liczbę głosów.
Ważniejsze inicjatywy ustawodawcze
Kadencja parlamentu, wybranego w czerwcu 1989 r., została skrócona do listopada 1991 r. uchwałą Sejmu o samorozwiązaniu. Mimo to zarówno wówczas, jak i w następnych latach Sejm i Senat wykonały ogromną pracę legislacyjną. Potrzeba jej intensywności była podyktowana zachodzącymi w kraju zmianami politycznymi i gospodarczymi. Senat skorzystał z prawa do inicjatywy ustawodawczej, aby wprowadzić m.in.:
- ustawy umożliwiające reformę samorządu terytorialnego: o samorządzie terytorialnym, ordynację wyborczą do rad gmin, o pracownikach samorządowych, o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Był także inicjatorem uchwalenia ustawy o referendum gminnym;
- ustawy przywracające Święto Narodowe Trzeciego Maja oraz ustanawiające 2 maja Dniem Polonii i Polaków za Granicą;
- nowelizację ustawy o współpracy Rady Ministrów z Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej. Dzięki temu Senat uzyskał takie same uprawnienia jak Sejm w zakresie opiniowania projektów aktów prawnych Unii Europejskiej.
Czytaj dalej
Archiwa Przełomu 1989 – 1991
W gmachu Senatu RP 30 kwietnia 2026 r. odbyło się uroczyste podpisanie porozumienia trójstronnego w sprawie projektu „Młody Badacz. Archiwa Przełomu 1989–1991” pomiędzy Kancelarią Senatu, Archiwami Państwowymi i Związkiem Harcerstwa Polskiego.
Zostań Młodym Badaczem Archiwów Przełomu 1989–1991!
Zapoznaj się z informacjami na temat projektu edukacyjnego, którego celem jest pozyskiwanie relacji, dokumentów i materiałów audiowizualnych od uczestników transformacji ustrojowej w Polsce.