[Biblioteka Narodowa/Polona]
Druga Izba polskiego parlamentu powstała z Rady Królewskiej, która funkcjonowała przy monarsze od połowy XIV w. Pełniła funkcję doradczą. Nie miała stałego składu. Każdorazowo decydował o nim król. Zawsze zapraszani byli arcybiskupi i biskupi rzymskokatoliccy, najwyżsi dostojnicy państwowi, czyli kanclerz, podkanclerzy, podskarbi i marszałek wielki koronny, a także urzędnicy ziemscy – wojewodowie i kasztelanowie. Urzędy te były nadawane dożywotnio przez króla.
Rada Królewska uczestniczyła też w zwoływanych przez monarchę zjazdach prowincjonalnych i generalnych. Brali w nich udział także: szlachta, przedstawiciele miast i kapituł katedralnych. Zjazdy służyły królowi do uzyskania poparcia społecznego w sprawach dotyczących przede wszystkim podatków. Zjazdy takie miały swój ceremoniał, którego częścią były wspólne obrady króla i Rady Królewskiej. Pozostali obradowali oddzielnie. Zwyczaj ten ukształtował się najprawdopodobniej w połowie XV w. W tym też czasie zaczęto rezygnować ze zwoływania rady w pełnym składzie i zdecydowano o wyznaczeniu jej 4 członków, którzy stale służyli królowi pomocą.
Zjazdy generalne stopniowo przekształciły się w Sejm. Począwszy od zjazdu generalnego w Piotrkowie w 1493 r., szlachta wysyłała na nie swoich przedstawicieli – posłów, wybieranych na sejmikach wojewódzkich. W ten sposób powstała Izba Poselska. Radę Królewską zaczęto nazywać Senatem (łac. senatus: rada starszych), a jej członków – senatorami (łac. senex: starzec). W obradach Sejmu uczestniczył również król. Sejm składał się więc z 3 stanów sejmujących: Izby Poselskiej, Senatu i króla. Poza Sejmem Senat nadal funkcjonował jako Rada Królewska.
Sejm walny składał się z 3 stanów sejmujących
-
Izba Poselska
Składała się z posłów ziemskich reprezentujących szlachtę.
-
Senat
Składał się z dostojników duchownych i świeckich.
-
Król
Uczestniczył w obradach Sejmu jako jeden z trzech stanów sejmujących.
Okres staropolski
Początkowo Senat w Sejmie nie miał pozycji samodzielnej i równoprawnej z Izbą Poselską. Sytuację zmieniła konstytucja Nihil novi (łac.: nic nowego) z 1505 r., zgodnie z którą król nie mógł stanowić nowego prawa bez zgody stanów sejmujących, czyli Sejmu. Oznaczało to, że Senat jako osobny stan sejmujący uzyskał taką samą pozycję jak Izba Poselska.
[domena publiczna]
W pierwszej połowie XVI w. ustalił się skład Senatu. Zasiadali w nim: arcybiskupi i biskupi rzymskokatoliccy, wojewodowie, kasztelanowie więksi i mniejsi oraz ministrowie, czyli marszałek wielki, kanclerz, podkanclerzy, podskarbi wielki i marszałek nadworny. Wszystkich tych urzędników dożywotnio mianował król. Najważniejszym senatorem, czyli prezesem Senatu, był arcybiskup gnieźnieński (prymas). W czasie nieobecności króla, który przewodniczył obradom Izby za pośrednictwem marszałka wielkiego koronnego, przewodnictwo obrad obejmował prymas.
Okres ten to również czas działalności ruchu egzekucyjnego. Jego przywódcy wystąpili z koncepcją Senatu jako strażnika praw i wolności szlacheckich. Nie spotkało się to ze zrozumieniem ze strony króla, który nadal widział Senat w roli swojego doradcy.
Od zawarcia w 1569 r. unii polsko-litewskiej nastąpiło połączenie Senatu koronnego i Senatu litewskiego. Stan taki trwał do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
[Muzeum Narodowe w Warszawie]
Po śmierci ostatniego Jagiellona w 1572 r. ukształtował się sposób wyboru nowego władcy. Rzeczpospolita stała się monarchią elekcyjną. Władzę w państwie przejął prymas (arcybiskup gnieźnieński), na czas każdego kolejnego bezkrólewia obejmując funkcję zastępującego króla interrexa. W czasie sejmu elekcyjnego, poprzedzonego sejmem konwokacyjnym, który przygotowywał elekcję, Senat obradował osobno, senatorowie głosowali jednak wspólnie ze szlachtą swojego województwa. Wybór króla ogłaszał marszałek wielki koronny. Koronacji dokonywał prymas podczas sejmu koronacyjnego.
W czasie sejmu elekcyjnego w 1573 r. uchwalono zbiór głównych zasad ustrojowych państwa (tzw. artykuły henrykowskie), których wybrany król zobowiązywał się przestrzegać.
Senat uzyskał nowe kompetencje
Monarcha musiał się konsultować z Izbą przy zwoływaniu Sejmu, przyjmowaniu zagranicznych i wysyłaniu własnych poselstw, powiększaniu wojska i zawieraniu małżeństwa. Radą służyć miało królowi 4 senatorów stale przy nim przebywających. Kontrolowali oni jednocześnie władzę królewską i składali sprawozdania podczas obrad Sejmu.
Przez kolejne lata instytucja senatorów rezydentów nie była respektowanym prawem. Po raz pierwszy wyznaczono ich dopiero w 1607 r. Wtedy też nakazano spisywanie przez kancelarię królewską uchwał rad Senatu. Od 1576 r. Senat miał prawo do upomnienia monarchy w razie złamania przez niego prawa.
Pierwsza połowa XVII w. to czas wzrostu znaczenia Senatu. Największy wpływ na władzę królewską miał tzw. mały Senat, czyli zaufane grono senatorów, z których rad i opinii korzystał król, sprawując władzę. Z powodu konieczności przyjmowania konstytucji sejmowych przez aklamację znaczenia nabrało stosowanie przez Senat w latach 1631–1632 prawa weta w stosunku do praw uchwalonych przez posłów. Od połowy XVII w. prawo weta uznane zostało za uprawnienie każdego z posłów i senatorów do zakwestionowania jakiejkolwiek czynności proceduralnej, związanej z przebiegiem obrad (liberum veto). Skorzystanie z tej zasady skutkowało zerwaniem obrad Sejmu i przekreśleniem wyników jego dotychczasowej pracy prawodawczej. Z czasem całkowicie sparaliżowało to pracę Sejmu. Rozwiązaniem tego problemu mogło być zwołanie Sejmu po zawiązaniu konfederacji. Wyjątkowość tego zgromadzenia polegała na tym, że nie wolno go było zerwać, uchwały podejmowano większością głosów, a senatorowie obradowali wspólnie z posłami.
W XVIII w. kryzys państwa i jego instytucji zaczął się pogłębiać. W 1768 r. uchwalono prawa kardynalne, które były głównymi i niezmiennymi zasadami ustrojowymi Rzeczypospolitej. Prawo miało być stanowione przez Sejm, składający się z 3 stanów: królewskiego, senatorskiego i rycerskiego. Utrzymano prawo weta, ale ograniczono je i zlikwidowano możliwość zerwania Sejmu z jego wykorzystaniem. Skład Senatu powiększono o hetmanów wielkich i polnych. W 1775 r. zlikwidowano instytucję senatorów rezydentów przy królu, ustanawiając Radę Nieustającą, składającą się z posłów i senatorów. Jej obradom przewodniczył król.
Koniec XVIII w. przyniósł gruntowne zmiany ustrojowe. Obradujący w latach 1788–1792 Sejm, nazywany Wielkim lub Czteroletnim, 3 maja 1791 r. uchwalił konstytucję, która dokonała przebudowy ustrojowej państwa. Rola Senatu została ograniczona na rzecz Izby Poselskiej. Król przestał być oddzielnym stanem sejmującym, stał się prezydentem Senatu. Izbę pozbawiono prawa do inicjatywy ustawodawczej, pozostawiono jej prawo weta zawieszającego w stosunku do praw politycznych, cywilnych i karnych, uchwalonych przez posłów. W przyszłości kolejni królowie mieli mianować senatorów spośród kandydatów wybieranych przez sejmiki.
[Muzeum Narodowe w Warszawie]
Konstytucja 3 maja została zniesiona przez Sejm w Grodnie w 1793 r. Podczas tego ostatniego Sejmu Rzeczypospolitej postanowiono o wspólnych obradach obydwu Izb, czyli przyjęto koncepcję Sejmu jednoizbowego. Przywrócono również, zlikwidowaną przez Sejm Wielki, Radę Nieustającą. Po klęsce powstania kościuszkowskiego w 1794 r. dokonano trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej (1795 r.), który położył kres jej istnieniu.
Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie
W 1807 r. zostało utworzone Księstwo Warszawskie, któremu Napoleon nadał konstytucję. Częściowo uwzględniono polską tradycję, Sejm składał się z Izby Poselskiej i Senatu. W skład Senatu wchodzili biskupi, wojewodowie i kasztelanowie, mianowani przez króla. Obradowali pod przewodnictwem monarchy lub wskazanego przez niego prezesa. Zgodnie z dawną tradycją urzędy senatorskie były dożywotnie. Sejm miał ograniczone kompetencje. Decydował o sprawach podatkowych i emisji pieniądza. Mógł też zmieniać przepisy prawa cywilnego i karnego. Senat kontrolował poczynania Izby Poselskiej w zakresie przestrzegania przepisów konstytucji i procedury ustawodawczej. Nadzorował również spisy osób mających prawo wyborcze do Izby Poselskiej, decydował o ważności wyborów do niej oraz o ważności sejmików i zgromadzeń gminnych.
[Muzeum Narodowe w Warszawie]
Formalna likwidacja Księstwa Warszawskiego nastąpiła na kongresie wiedeńskim, w 1815 r. Z części jego ziem utworzone zostało Królestwo Polskie, połączone unią realną z Cesarstwem Rosyjskim. Według nadanej przez cara konstytucji było ono monarchią konstytucyjną. Władzę ustawodawczą sprawował Sejm, złożony z króla, Senatu i Izby Poselskiej. Senat był więc jednym z 3 stanów sejmujących o takich samych kompetencjach jak Izba Poselska. W jego skład wchodzili biskupi, wojewodowie i kasztelanowie. Nie mogli stanowić więcej niż połowy składu Izby Poselskiej. W kompetencjach Sejmu znajdowały się: ustawodawstwo w zakresie prawa sądowego i administracyjnego, sprawy mennicze, podatkowe i budżetowe, decydowanie o zaciągu do wojska, ustawodawstwo konstytucyjne (po pierwszych statutach organicznych króla) oraz ograniczona kontrola rządu. W praktyce jednak Sejm zajmował się tylko zmianami w dziedzinie prawa cywilnego i karnego. Senatowi przyznano też funkcję sądu sejmowego, rozstrzygającego w sprawach urzędników w zakresie odpowiedzialności konstytucyjnej. Podlegały mu także zbrodnie stanu, czyli najcięższe przestępstwa polityczne.
W wyniku klęski powstania listopadowego konstytucja Królestwa Polskiego w 1832 r. została zastąpiona statutem organicznym, który inkorporował królestwo do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego prowincję. Sejm natomiast uległ likwidacji.
dr hab. Aldona Podolska-Meducka
