Kalendarium dziejów

Skład Rady Królewskiej nie był stały. Władca zapraszał do niej dostojników, których obdarzał zaufaniem. Jednocześnie zapewniał im wynagrodzenie, nadając np. przynoszące dochód dobra ziemskie.

Franciszek Smuglewicz, Kazimierz W[ielki]. Seym w Wiślicy
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Sejmiki ziemskie podobnie jak sejm walny, które w okresie staropolskim były najważniejszymi ogniwami systemu państwowego, wywodzą się z tradycji zgromadzeń terytorialnych (zjazdów i wieców). Słowo „sejm” wywodzi się z prasłowiańskiego określenia oznaczającego „zebranie, zgromadzenie”.

W zgromadzeniu każdy szlachcic mógł wziąć udział viritim, czyli osobiście. Nie wykształciła się jeszcze zasada reprezentacji. Przełomowe znaczenie dla uformowania się tego systemu miał przywilej króla Aleksandra Jagiellończyka, wydany w Nieszawie w 1454 roku.

Na zjazdach coraz częściej obradowano w dwóch salach. Jedna była przeznaczona dla króla i jego rady, druga dla pozostałych uczestników.

Constitucie, Statua y Przywileie na walnych Seymiech Koronnych od Roku Pańskiego 1550 aż do Roku 1581 uchwalone, Kraków 1581
[domena publiczna]

Nominację senatorską otrzymał także, jako lennik Królestwa Polskiego, wielki mistrz zakonu krzyżackiego. Traktat zobowiązywał go do uczestnictwa w Radzie Królewskiej na wezwanie władcy. Miał też prawo do udziału w elekcji.

Akt pokoju toruńskiego z 1466 roku
[domena publiczna]

Konstytucja sejmu walnego, uchwalona w 1505 roku, usankcjonowała także istnienie trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Dokument ten nazywany jest Nihil novi od użytej tam łacińskiej formuły: Nihil novi […] sine communi Consiliorum et Nuntiorum Terresterium consensu, oznaczającej: Nic nowego […] bez zgody Panów Rady i posłów ziemskich.

Konstytucja Nihil novi z 1505 r., przełożona na język polski w: Jan Herburt, Statuta y przywileie koronne…, Kraków 1570
[domena publiczna]

Prymasa, arcybiskupa metropolitę gnieźnieńskiego, sprawującego podczas bezkrólewia urząd interrexa tytułowano serenissimus (łac. najjaśniejszy).

Giacomo Lauro, Sejm walny za czasów Zygmunta III Wazy
[Biblioteka Narodowa]

Odtąd król nie mógł bez zgody senatu czynić nic w sprawach Rzeczypospolitej, w szczególności rozstrzygać kwestii wojny i pokoju. Bez zgody sejmu walnego zaś nie mógł zwoływać pospolitego ruszenia.

Senat otrzymał możliwość wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, gdyby ten łamał prawo.

U boku władcy stale miała  przebywać i uczestniczyć w naradach grupa szesnastu senatorów. Dostojników tych nazywano rezydentami.

Zgodnie z nowym dokumentem godności senatorskie mogły być nadawane tylko osobom stanu szlacheckiego, które posiadały dobra ziemskie i osiągnęły wiek 25 lat.

Teodor Axentowicz, Polskie poselstwo u Henryka Walezego
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

W tym czasie senat powiększył się o dostojników z terenów zdobytych na wschodzie – Smoleńszczyzny i ziemi siewiersko-czernihowskiej.

Dukat koronny króla Zygmunta III Wazy, 1595 r.
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Konstytucja precyzowała, że wypowiedzenie posłuszeństwa królowi musiało być poprzedzone przez trzykrotne upomnienie. W pierwszej kolejności miał to robić sam prymas, potem wraz z innymi senatorami. Trzeci raz miał pouczać władcę sejm walny. 

Aleksander Lesser, Portret w owalu króla Zygmunta III Wazy
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Już wcześniej – w latach 1631–1632 – zdarzało się, że prawo weta stosował senat. Dotyczyło to jednak konstytucji, czyli ustaw, przyjętych już przez posłów ziemskich.

Choć Rzeczypospolita Obojga Narodów utraciła województwa czernihowskie i smoleńskie, król nadal mianował senatorów z tych ziem.

Sejm za czasów Jana III Sobieskiego. Rytownik Charles de la Haye, przed 1694 r.
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Wśród znaczących zmian znalazły się m.in.: ograniczenie liberum veto, powołanie pierwszych w dziejach państwa kolegialnych ministerstw i wprowadzenie jednego państwowego cła generalnego, pobieranego na granicy kraju.

Paul-Barthélémy Vernier, Portret króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1840
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Podczas trwania obrad Warszawa była otoczona przez rosyjskie wojska. Sprzeciwiający się dyktatowi Repnina czterej senatorowie, przywódcy konfederacji radomskiej, zostali przez niego porwani i wywiezieni w głąb Rosji. 

Wśród uchwalonych wówczas zasad ustrojowych znalazło się potwierdzenie, iż są trzy stany sejmujące. Powiększono także skład senatu o hetmanów wielkich i polnych.

Jan Daniel Donat, Mikołaj książę Repnin, pełnomocnik Cesarstwa Rosyjskiego
[ze zbiorów Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie]

Senat i izba poselska zatwierdziły traktat rozbiorowy 30 września 1773 roku. Aby do tego doszło, posłowie byli zastraszani i przekupywani przez przedstawicieli państw zaborczych. Część senatorów została aresztowana, a następnie wywieziona w głąb Rosji.

Europa Środkowa z naniesionymi obszarami I i II rozbioru Rzeczypospolitej.
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Przyjęta konstytucja ograniczyła rolę senatu na rzecz izby poselskiej:

Senat stracił prawo do inicjatywy ustawodawczej.

Zostało utrzymane prawo weta senatu, ale nie w stosunku do wszystkich ustaw. Mogło być zgłaszane odnośnie praw politycznych, cywilnych i karnych.

Kazimierz Wojniakowski, Uchwalenie Konstytucji 3 maja przez Sejm Czteroletni, 1806
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Król przestał być oddzielnym stanem sejmującym, został przewodniczącym senatu.

Następcy Stanisława Augusta Poniatowskiego mieli swobodnie mianować tylko część senatorów – biskupów i ministrów – spośród kandydatów wskazanych przez sejmiki. 

Bernardo Bellotto, Widok Warszawy od strony Pragi, 1770
[Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum]

Konstytucja 3 maja wprowadziła trójpodział władzy.

W imię Boga w Trójcy Świętej Jedynego.

Stanisław August z Bożej łaski i woli narodu król polski, wielki książę litewski, ruski, pruski,
mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski
i czernichowski, wraz z stanami skonfederowanymi w liczbie podwójnej naród polski
reprezentującymi.

Uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucyi
narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawione rządy naszego wady,
a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje, i z tej dogorywającej chwili, która nas samym
sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie,
nad szczęśliwość osobistą egzystencją polityczną niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną
narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność
współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas umiejętności
sprawować mogą dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny
naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą Konstytucyję uchwalamy i tę całkowicie
za świętą za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie prawem przepisanym wyraźną
swoją wolą nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu. Do której to Konstytucyi dalsze
ustawy Sejmu teraźniejszego we wszystkim stosować się mają.

Strona tytułowa Konstytucji 3 maja, wydanej w drukarni M. Grölla w Warszawie
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Wobec upadku insurekcji Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wraz z kresem istnienia tego ogromnego organizmu o wielowiekowej historii i abdykacji króla przestały funkcjonować organy państwowe, w tym senat.

Antoni Kolasiński, portret Tadeusza Kościuszki
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Kompetencje powołanego parlamentu były niewielkie: decydował o sprawach podatkowych i emisji pieniądza, mógł zmieniać przepisy prawa karnego i cywilnego. Większą część władzy ustawodawczej, samodzielnej, konstytucja przyznawała królowi.

Senat nadzorował pracę izby poselskiej w zakresie przestrzegania przepisów konstytucji i procedury ustawodawczej. Dodatkowo kontrolował proces powstawania spisów osób mających prawo wyborcze do izby niższej, decydował o ważności samych wyborów oraz o ważności sejmików i zgromadzeń gminnych. 

W skład senatu wchodzili biskupi, wojewodowie i kasztelanowie. Według konstytucji izbę wyższą miało tworzyć 18 dostojników, ale po 1809 roku zwiększono ich liczbę do 30. 

Podobnie jak w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów senatorów mianował monarcha – Fryderyk August, władca Królestwa Saksonii, z którym Księstwo Warszawskie decyzją Napoleona było połączone unią personalną.

Senat był „nieustający”, co oznaczało, że działał w trybie ciągłym, a jego członkowie obejmowali urząd dożywotnio.  

Ustawa konstytucyjna Księstwa Warszawskiego. Druk w: Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, Warszawa 1810, fot. A. Wełnicki
[Biblioteka Sejmowa]

Marcello Bacciarelli, Portret Stanisława Małachowskiego (1736–1809), prezesa senatu w Księstwie Warszawskim
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Uprawnienia senatu i izby poselskiej Królestwa Polskiego zostały rozszerzone i zrównoważone. 

Senat zatwierdzał spisy osób uprawnionych do głosowania, decydował o ważności wyborów do izby niższej czy postawieniu przed sądem urzędników przekraczających kompetencje. Senatorowie wskazywali też członków regencji, a także stanowili sąd sejmowy dla spraw dotyczących zbrodni stanu. Nowością było sprawdzanie przez senat prawa używania tytułów szlacheckich. Stał się więc heroldią.

Kołacz królewski – rycina satyryczna dotycząca kongresu wiedeńskiego, autor nieznany
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

W skład senatu obok biskupów, wojewodów i kasztelanów wchodzili także pełnoletni wielcy książęta domu cesarsko-królewskiego. Rzadko jednak uczestniczyli w obradach.

Senatorów – bez książąt – mogło być maksymalnie 64. Była to połowa liczby posłów i deputowanych. 

Początkowo senat Królestwa Kongresowego ucieleśniał wartości patriotyczne. Z czasem zyskał jednak opinię uległego wobec polityki łamania konstytucji przez rosyjskiego zaborcę.

Portret generała Józefa Zajączka (1752–1826), senatora w latach 1815–1826, malarz nieznany
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Plan Warszawy z widokami najważniejszych budowli, w: Zbiór celniejszych gmachów m. stołecznego Warszawy…, grafik Leonhard Schmidtner, ok. 1837 r.
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Decyzją obu izb z senatu usunięto wielkich książąt domu cesarsko-królewskiego, a także ośmiu senatorów, którzy nie podpisali aktu detronizacji Mikołaja I. W maju 1831 roku skład izby wyższej rozszerzono o reprezentantów ziem dawnej Rzeczypospolitej, Litwy i Rusi. 

We wrześniu 1831 roku członkowie senatu i izby poselskiej musieli opuścić otoczoną przez rosyjskie wojska Warszawę. Obradowali w Zakroczymiu, w refektarzu klasztoru Ojców Kapucynów.  

Gwardia Narodowa Warszawska, w: Fryderyk Krzysztof Dietrich wg Jana Feliksa Piwarskiego, Ubiory Wojska Polskiego z roku 1831
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Po upadku powstania wielu członków sejmu, w tym ośmiu senatorów, udało się na emigrację. Choć powszechne było przekonanie o potrzebie wznowienia obrad, i nawet podejmowano takie próby w Paryżu, ostatecznie okazało się, że nie ma wystarczającej woli, by to zamierzenie urzeczywistnić.

Belweder, tablica 2. z cyklu Powstanie, grafik Fryderyk Krzysztof Dietrich, rysownik Jan Feliks Piwarski
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Pierwsze posiedzenie Tymczasowej Rady Stanu w Pałacu Rzeczypospolitej w dniu 15 stycznia 1917 r., fot. Wacław Saryusz-Wolski
[Muzeum Narodowe w Warszawie]

Odezwa Rady Regencyjnej do narodu polskiego z 11 listopada 1918 r.
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Kopia preambuły konstytucji z 17 marca 1921 r.
[Biblioteka Sejmowa]

Konstytucja marcowa oparła ustrój Rzeczypospolitej na trójpodziale władzy. Izbę poselską po raz pierwszy nazwano w niej sejmem. Ustawa ta wprowadziła także wybory powszechne do senatu. 

Konstytucja ustanawiała pięcioletnią kadencję parlamentu.

Kompetencje izby wyższej polskiego parlamentu były ograniczone. Nie miała prawa inicjatywy ustawodawczej. Rozpatrywała jednak każdą ustawę uchwaloną przez sejm. Mogła ją przyjąć bez zmian, odrzucić albo wprowadzić do niej poprawki. Sejm posiadał uprawnienia do odrzucenia stanowiska senatu.

Senat tworzył wraz z sejmem Zgromadzenie Narodowe, które wybierało prezydenta RP i mogło doprowadzić do rewizji konstytucji. 

Odezwa w sprawie uchwalenia konstytucji marcowej
[Biblioteka Narodowa/Polona]

Naczelnik państwa Józef Piłsudski w drodze na otwarcie pierwszego posiedzenia Sejmu Ustawodawczego, 10 lutego 1919 r.
[Narodowe Archiwum Cyfrowe]

Prawo wyborcze bierne, czyli wyboru na senatora, konstytucja marcowa dawała każdemu obywatelowi, który posiadał czynne prawo wyborcze (mógł uczestniczyć w głosowaniu) oraz ukończył 40 lat.

Skład senatu II RP charakteryzował się dużą różnorodnością zarówno etniczną, jak i wyznaniową. Był odzwierciedleniem ówczesnego społeczeństwa, w którym ponad 30% stanowiły mniejszości narodowe. Oprócz senatorów Polaków zasiadali w izbie wyższej m.in.: Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Białorusini, Ormianie i Tatar.

Obrady otworzył naczelnik państwa Józef Piłsudski. Powiedział:

Wielka jest tradycja senatu w Polsce. W dziejach dawnej Polski, którą odnajdujemy nie tylko w dawnych księgach i badaniach współczesnych historyków, ale której pamięć żywym nieraz płomieniem wybucha w sercach, tęskniących do siły i potęgi naszej Ojczyzny – praca i wytrwałość senatorów wpływały na losy kraju. Lecz konstytucja obecna zakreśla senatowi rolę skromniejszą. Czyni ona z Panów nie główny motor pracy państwowej, ale, zgodnie z duchem konstytucji współczesnych krajów demokratycznych, nakazuje Wam być rzecznikami rozsądku, rozwagi i miary w spełnianiu zadań, poruczonych organom władzy państwowej.

Konrad Krzyżanowski, Portret Józefa Piłsudskiego, 1920 r.
[Muzeum Wojska Polskiego]

Po odzyskaniu niepodległości problem stanowił brak odpowiedniej siedziby dla parlamentu. Zamek Królewski w Warszawie był w bardzo złym stanie technicznym. Budynku dla przyszłych posłów szukano już podczas przygotowywania się do wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Ostatecznie pospiesznie zaadaptowano na ten cel salę jadalną byłego Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien na ul. Wiejskiej w Warszawie. Jej podłużny kształt okazał się jednak niedogodny do prowadzenia obrad. Wkrótce zdecydowano o budowie półkolistej sali plenarnej dla posłów. Dotychczasowa sala obrad została zmodernizowana i przeznaczona dla senatorów.

Udekorowana jadalnia w Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim Wychowania Panien, przed 1915 r., fot. Maurycy Pusch
[Muzeum Warszawy]

W marcu sejm kolejnej kadencji zebrał się na obrady w nowej półkolistej sali. Latem tego roku starą salę przebudowano, zmniejszono i przekazano na potrzeby senatu. W niszy za prezydium widniał napis: Salus Reipublicae suprema lex (Dobro ojczyzny najwyższym prawem).

Gmach sejmu i senatu, 1930 r.
[Narodowe Archiwum Cyfrowe]

Obrady senatu w przebudowanej sali, 1935 r.
[Narodowe Archiwum Cyfrowe]

Odtąd uchwała senatu, odrzucająca ustawę przyjętą przez sejm lub wprowadzająca w niej poprawki, musiała być przyjęta, jeśli izba niższa nie zdołała jej odrzucić większością głosów.    

Senat został zrównany z sejmem w prawie rozstrzygania wniosku o żądanie ustąpienia rządu lub ministra, o ustawach zwróconych parlamentowi przez prezydenta do ponownego rozpatrzenia, o zmianie konstytucji oraz o uchyleniu zarządzeń wprowadzających stan wyjątkowy.

Ordynacja wyborcza z lipca 1935 roku zmniejszyła liczbę senatorów do 96, zaś posłów do 208. Wedle nowej konstytucji senatorowie w 1/3 byli mianowani przez prezydenta RP, a w 2/3 wyłaniani w drodze wyborów pośrednich (przez elektorów).

Rękopis konstytucji kwietniowej
[Narodowe Archiwum Cyfrowe]

Prezydent RP na uchodźstwie rozwiązał sejm i senat 2 listopada 1939 roku. Wkrótce,
1 grudnia, zarządził nowe wybory parlamentarne. Miały się one odbyć w 60 dni po ustaniu działań wojennych.

Marszałek senatu Bogusław Miedziński (od lewej) i marszałek sejmu Wacław Makowski przy kopaniu rowów obronnych
przed budynkiem sejmu i senatu w Warszawie, 29 sierpnia 1939 r.
[„Gazeta Polska” z 30 sierpnia 1939 r., s. 5]

W czasie II wojny światowej zostały przez Niemców zniszczone niemal wszystkie budynki polskiego parlamentu. W dniu jej wybuchu żyło 361 aktualnych i byłych senatorów; 155 z nich zmarło, poległo, zostało zamordowanych lub zaginęło.

Ruiny sali posiedzeń. Na wprost widoczne resztki balustrady galerii dla publiczności.
Wiosna – lato 1946
[Biblioteka Sejmowa]

Ruiny sali posiedzeń senatu. Rozbiórka prowadzona latem 1946 r.
[Biblioteka Sejmowa]

Komuniści fałszywie ogłosili, że w referendum za zniesieniem senatu opowiedziało się 68,2% obywateli, zaś 31,8% było temu przeciwnych. Prawdziwe wyniki stały się dostępne dopiero po 1989 roku. Okazało się, że w rzeczywistości za utrzymaniem izby wyższej opowiedziało się aż 73,1% głosujących, a za jej likwidacją jedynie 26,9%. W latach 40. XX wieku głosowanie przeciwko zniesieniu senatu uważane było za wyraz sprzeciwu wobec rządów komunistów.