Jak uchwalane jest prawo

Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej podmiotami uprawnionymi do występowania z inicjatywą ustawodawczą (wnioskodawcami) są: Prezydent Rzeczypospolitej, Rada Ministrów, Senat, posłowie oraz grupa co najmniej 100 000 obywateli.

W zależności od tego, kto wystąpił z inicjatywą ustawodawczą, projekt ustawy określamy jako projekt prezydencki, rządowy, senacki, poselski, komisyjny albo obywatelski.

Projekt ustawy może wprowadzać zmiany w obowiązującej ustawie (nowelizować ją) albo zawierać propozycję nowej ustawy, która zastąpi dotychczasową ustawę albo ureguluje sprawy dotychczas nieregulowane.

Sposób postępowania z wniesionym projektem, czyli procedurę ustawodawczą w Sejmie, określa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz Regulamin Sejmu. Sejm rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach. Prawo wnoszenia poprawek do projektu ustawy w czasie rozpatrywania go przez Sejm przysługuje wnioskodawcy projektu, posłom i Radzie Ministrów.

Pierwsze czytanie odbywa się zazwyczaj na posiedzeniu właściwej komisji sejmowej (właściwych komisji sejmowych). W odniesieniu do projektów ustaw: o zmianie Konstytucji, budżetowych, podatkowych, dotyczących wyboru Prezydenta, Sejmu i Senatu oraz organów samorządu terytorialnego, regulujących ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów, pierwsze czytanie przeprowadza się na posiedzeniu Sejmu.

Podczas pierwszego czytania przedstawiciel wnioskodawcy prezentuje posłom projekt ustawy, uzasadniając konieczność jego uchwalenia. Następnie posłowie debatują nad ogólnymi zasadami projektu oraz zadają wnioskodawcy pytania dotyczące tego projektu.

Jeżeli pierwsze czytanie przeprowadza się na posiedzeniu Sejmu, kończy się ono skierowaniem projektu ustawy do właściwej komisji sejmowej (właściwych komisji sejmowych) w celu rozpatrzenia projektu ustawy, chyba że Sejm zdecyduje się odrzucić ten projekt w całości (bez kierowania go do komisji).

Jeżeli projekt ustawy został skierowany do więcej niż jednej komisji sejmowej, rozpatrują go one wspólnie. Rozpatrzenie projektu ustawy polega na przeprowadzeniu szczegółowej analizy projekt oraz przygotowaniu stanowiska komisji w sprawie tego projektu. Stanowisko w sprawie projektu ustawy zamieszcza się w sprawozdaniu komisji o projekcie ustawy.

W sprawozdaniu komisje przedstawiają wniosek o:

• przyjęcie projektu bez poprawek lub
• przyjęcie projektu z określonymi poprawkami w formie tekstu jednolitego projektu bądź
• odrzucenie projektu.

Komisje sejmowe wybierają ze swego składu posła sprawozdawcę, który przedstawi sprawozdanie komisji o projekcie ustawy w drugim czytaniu.

Drugie czytanie odbywa się na posiedzeniu plenarnym Sejmu. Obejmuje ono przedstawienie Sejmowi sprawozdania komisji o projekcie ustawy, a także przeprowadzenie debaty oraz zgłaszanie poprawek i wniosków. Do chwili zakończenia drugiego czytania wnioskodawca ma prawo wycofać projekt ustawy.

Jeżeli w trakcie drugiego czytania zostaną zgłoszone poprawki lub wnioski do projektu ustawy, projekt ten kieruje się ponownie do komisji, które go rozpatrywały, w celu przygotowania dodatkowego sprawozdania o projekcie ustawy.

W dodatkowym sprawozdaniu komisje przedstawiają wniosek o przyjęcie albo odrzucenie poprawek lub wniosków. Jeżeli w drugim czytaniu projekt ustawy nie zostanie skierowany ponownie do komisji, Sejm może niezwłocznie przeprowadzić trzecie czytanie.

Trzecie czytanie odbywa się na posiedzeniu plenarnym Sejmu. Obejmuje ono przedstawienie dodatkowego sprawozdania komisji (dodatkowe sprawozdanie przedstawia poseł sprawozdawca) oraz głosowanie.

Kolejność głosowania jest następująca:

• głosowanie nad wnioskiem o odrzucenie projektu ustawy w całości, jeżeli taki wniosek został zgłoszony;
• głosowanie nad poprawkami do poszczególnych artykułów, jeżeli takie poprawki zostały zgłoszone;
• głosowanie nad projektem ustawy w całości, w brzmieniu zaproponowanym przez komisje wraz ze zmianami wynikającymi z przyjętych poprawek.

Sejm rozstrzyga w głosowaniach, w tym uchwala projekt ustawy, zwykłą większością głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

W momencie uchwalenia projektu ustawy projekt ten staje się ustawą. Marszałek Sejmu przekazuje ustawę do Senatu.

Tryb postępowania z ustawą w Senacie określają Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i Regulamin Senatu.

Senat w terminie 30 dni od dnia przekazania ustawy może ją przyjąć bez zmian, uchwalić poprawki albo odrzucenie ustawy w całości. Jeżeli w tym terminie Senat nie podejmie stosownej uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.

Marszałek Senatu kieruje ustawę do właściwej komisji senackiej. Może ją skierować do więcej niż jednej komisji senackiej. Komisja rozpatruje ustawę i w terminie nie dłuższym niż 18 dni przygotowuje projekt uchwały Senatu w jej sprawie, w którym proponuje:

• przyjęcie ustawy bez poprawek lub
• wprowadzenie poprawek do tekstu ustawy bądź
• odrzucenie ustawy.

Projekt uchwały Senatu w sprawie ustawy komisja zamieszcza w swoim sprawozdaniu.

Następnie Senat rozpatruje ustawę na posiedzeniu plenarnym. Rozpatrzenie ustawy przez Senat obejmuje przedstawienie wniosków zawartych w sprawozdaniu komisji przez senatora sprawozdawcę, przedstawienie ustawy przez przedstawiciela wnioskodawcy projektu ustawy oraz dyskusję. W trakcie dyskusji senatorowie mogą zgłaszać poprawki i wnioski do ustawy.

Jeżeli w trakcie dyskusji zostaną zgłoszone poprawki lub wnioski do ustawy, ustawę kieruje się ponownie do komisji, które ją rozpatrywały, w celu przygotowania dodatkowego sprawozdania.

Senat rozstrzyga w sprawie ustawy na posiedzeniu plenarnym w głosowaniu. Przystępuje do głosowania po zamknięciu dyskusji, a w przypadku gdy w dyskusji zgłoszono poprawkę lub wniosek – po przedstawieniu przez sprawozdawcę komisji dodatkowego sprawozdania.

Kolejność głosowania jest następująca:

1. głosowanie nad wnioskiem o odrzucenie ustawy;
2. głosowanie nad wnioskiem o przyjęcie ustawy bez poprawek;
3. głosowanie nad poprawkami do poszczególnych artykułów
4. głosowanie za przyjęciem ustawy w całości ze zmianami wynikającymi z przyjętych poprawek.

Senat rozstrzyga w głosowaniach zwykłą większością głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

Uchwałę Senatu dotyczącą ustawy Marszałek Senatu przekazuje Marszałkowi Sejmu.

Marszałek Sejmu kieruje uchwałę Senatu dotyczącą ustawy do właściwych komisji sejmowych, które rozpatrywały projekt tej ustawy, w celu przygotowania sprawozdania w sprawie uchwały Senatu. Komisje w swoim sprawozdaniu rekomendują Sejmowi stanowisko w sprawie uchwały Senatu.

Sejm rozstrzyga w sprawie uchwały Senatu na posiedzeniu plenarnym. Bezwzględną większością głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, może odrzucić uchwałę Senatu. Jeżeli tego nie zrobi, stanowisko Senatu uważa się za przyjęte.

Po zakończeniu postępowania ustawodawczego w parlamencie Marszałek Sejmu przekazuje ustawę Prezydentowi do podpisu. Prezydent podpisuje ustawę – co do zasady w terminie 21 dni – i zarządza jej publikację w „Dzienniku Ustaw”. Opublikowanie ustawy jest warunkiem jej wejścia w życie (tj. uzyskania przez ustawę mocy obowiązującej). Ustawa wchodzi w życie w terminie w niej określonym.

Prezydent może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Sejmowi z umotywowanym wnioskiem o ponowne rozpatrzenie ustawy (tzw. weto) albo zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie zgodności ustawy z Konstytucją (tzw. uprzednia kontrola konstytucyjna).

Jeżeli Trybunał Konstytucyjny:

• orzeknie o zgodności ustawy z Konstytucją, Prezydent nie może odmówić podpisania ustawy;
• uzna ustawę za niezgodną z Konstytucją w całości, Prezydent odmawia podpisania ustawy;
• orzeknie, że niezgodne z Konstytucją są tylko poszczególne przepisy ustawy oraz że przepisy te nie są nierozerwalnie związane z ustawą, Prezydent podpisuje ustawę z pominięciem tych przepisów albo zwraca ustawę Sejmowi w celu usunięcia niezgodności.

Jeżeli Prezydent skorzysta z prawa weta, ostateczna decyzja w sprawie ustawy należy do Sejmu. Sejm może ponownie uchwalić ustawę większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (tzw. odrzucenie weta). W takim przypadku Prezydent podpisuje ustawę w terminie 7 dni.

Od przebiegu procesu legislacyjnego w trybie zwykłym Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje odstępstwa:

• pilny projekt ustawy;
• projekt ustawy budżetowej;
• projekt ustawy o zmianie Konstytucji;
• projekt ustawy o wyrażeniu zgody na ratyfikację przez Prezydenta umowy międzynarodowej, która przekazuje organizacji międzynarodowej albo organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.