Okres międzywojenny
Po 123 latach zaborów miliony Polaków mieszkały poza granicami odrodzonego państwa polskiego – głównie w USA, Niemczech, Francji i Brazylii. Władze powstającej na nowo Rzeczypospolitej zdawały sobie sprawę, że zorganizowana Polonia może stać się ważnym sprzymierzeńcem prowadzonej przez nie polityki – zagranicznej i gospodarczej. Uznano, że Senat, jako instytucja prestiżowa, a jednocześnie mniej zaangażowana w bieżące sprawy partyjne niż Sejm, powinien pełnić rolę patrona tych środowisk. Dlatego też Senat II Rzeczypospolitej rozpoczął pracę nad integracją rozproszonych skupisk Polonii i podtrzymywaniem ich więzi z ojczyzną.
-
I Zjazd Polaków z Zagranicy
Odbył się w 1929 r. Powołano wówczas Radę Organizacyjną, koordynującą inicjatywy służące sprawom polonijnym. Jej prezesem został marszałek Senatu Juliusz Szymański.
-
II Zjazd Polaków z Zagranicy
Odbył się w 1934 r. W jego trakcie powołano Światowy Związek Polaków z Zagranicy „Światpol”, skupiający większość środowisk polonijnych. Na jego czele stanął marszałek Senatu Władysław Raczkiewicz. „Światpol” dążył do wzmocnienia więzi polskiego wychodźstwa z krajem, współpracował z organizacjami oświatowo-kulturalnymi na obczyźnie, zbierał fundusze i dofinansowywał wydawnictwa polonijne dla krzewienia polskości i utrzymania poczucia tożsamości narodowej, zwłaszcza wśród młodego pokolenia urodzonego na emigracji.
Aktywność od 1989 roku
Odrodzony Senat RP zerwał ze spuścizną PRL, której władze były wrogo nastawione do emigracji, i nawiązując do tradycji okresu międzywojennego, ponownie objął opieką Polaków żyjących poza ojczyzną. W 1990 r. utworzono Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, którego prezesem został marszałek Senatu I kadencji prof. Andrzej Stelmachowski. Powstała niezależna pozarządowa struktura, która łączyła macierz z Polonią. Współdziałała ona z oficjalnymi placówkami dyplomatycznymi i władzami, do których niepodległościowa emigracja początkowo nie miała zaufania.
W 2002 r. Senat podjął uchwałę o stworzeniu Polonijnej Rady Konsultacyjnej przy Marszałku Senatu. W jej skład weszli przedstawiciele organizacji polonijnych z całego świata. Rada jest ciałem doradczym. Wypowiada się w sprawach związanych z polską diasporą, a do jej zadań należy m.in. wyrażanie opinii na temat projektów ustaw i uchwał w tym obszarze. Polonia i Polacy za granicą zyskali tym samym wpływ na politykę państwa polskiego w sprawach ich dotyczących. Po kilku latach przerwy, w 2024 r., do tradycji powoływania Rady powróciła marszałek Senatu XI kadencji Małgorzata Kidawa-Błońska. W 2025 r. powołała także Młodzieżową Radę Polonijną. Do jej zadań należy: wyrażanie opinii w sprawach istotnych dla młodych Polaków za granicą oraz w sprawach inicjatyw dotyczących młodzieży polonijnej.
Pierwsze działania odrodzonego Senatu RP i ich efekty
Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 r. miliony Polaków żyjących na Wschodzie potrzebowały wsparcia po latach komunistycznych prześladowań, zsyłek, niszczenia kultury i tożsamości. Dlatego Senat skupił się przede wszystkim na działaniach odbudowujących polską oświatę, kulturę, a także na pomocy humanitarnej naszym rodakom, zamieszkałym w krajach, powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego. Później rozszerzył swe zabiegi o wspieranie oświaty polonijnej i polskiej w świecie. Przedsięwzięcia te dotyczyły:
- opieki nad polonijnymi instytucjami kulturalnymi;
- organizacji letniego wypoczynku dzieci i młodzieży;
- kształtowania postaw młodego pokolenia;
- pomocy socjalnej i charytatywnej dla osób starszych i potrzebujących.
Senat odegrał zatem ważną rolę w procesie odradzania się polskości za wschodnią granicą, a także w równie istotnych działaniach na rzecz krzewienia kultury i języka polskiego w świecie.
Najważniejsze inicjatywy legislacyjne Senatu RP dotyczące Polonii i Polaków za granicą
- ustawa o Karcie Polaka, wprowadzająca ułatwienia i przywileje dla naszych rodaków zamieszkałych na Wschodzie;
- ustawa o repatriacji, na mocy której nasi rodacy, zwłaszcza z Kazachstanu i innych azjatyckich rejonów byłego ZSRR, mogli powrócić do ojczyzny;
- umożliwienie obywatelom polskim zamieszkałym na stałe poza granicami kraju głosowania w II turze wyborów prezydenckich;
- ustanowienie 2 maja Dniem Polonii i Polaków za Granicą.
Obecne kierunki działań Senatu na rzecz Polonii i Polaków za granicą
- aktywizacja obywatelska i społeczna Polaków za granicą,
- aktywizacja młodego pokolenia Polonii i Polaków za granicą,
- organizacja światowych spotkań młodzieży polonijnej,
- zachowanie dziedzictwa narodowego i promocja kultury polskiej.
Projekty na lata 2026 i 2027:
- wzmacnianie organizacji polonijnych,
- rozwój i profesjonalizacja mediów polonijnych.
Marszałek Senatu sprawuje honorowy patronat nad inicjatywami na rzecz Polonii, a podczas wizyt zagranicznych spotyka się z przedstawicielami tych środowisk. Spotkania o podobnym charakterze odbywają także senatorowie.
Senacka Komisja Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą zajmuje się sprawami istotnymi dla Polaków żyjących poza krajem i zacieśnianiem ich związków z Ojczyzną.
Z inicjatywy marszałek Senatu Małgorzaty Kidawy-Błońskiej odbyło się w Warszawie, już po raz drugi, ogólnoświatowe spotkanie młodzieży polonijnej – „Polonia Camp”. Powstała nowa wspólnota łącząca młodych Polaków i osoby polskiego pochodzenia, rozsiane po całym świecie. W spotkaniu w 2026 r. wzięło udział ok.1500 osób z 50 państw.
